W systemie zamówień publicznych w Polsce zasadą jest to, że jeśli zamawiający nie określi w dokumentach zamówienia lub ogłoszeniu o zamówienie, że o udzielenie zamówienia mogą ubiegać się również wykonawcy, którzy prowadzą działalność gospodarczą oraz mają siedzibę albo miejsce zamieszkania w innych państwach niż państwa członkowskie Unii Europejskiej oraz innych niż państwa będące stronami Porozumienia Światowej Organizacji Handlu w sprawie zamówień rządowych lub stronami innych umów międzynarodowych gwarantujących na zasadzie wzajemności i równości dostęp do rynku zamówień, których stroną jest Unia Europejska (dalej jako „państwa trzecie niebędące stronami umów międzynarodowych”), tego typu wykonawcy nie mogą ubiegać się o udzielenie zamówienia publicznego. Brak jakiejkolwiek inicjatywy ze strony zamawiającego powoduje, że „domyślnie” ww. wykonawcy nie będą mogli skutecznie startować w przetargu. Wątpliwość pojawia się w sytuacji, w której zamawiający chciałby wprost zastrzec w dokumentach zamówienia, że nie dopuszcza przy realizacji zamówienia produktów czy materiałów pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych. Czy przepisy Prawa zamówień publicznych dopuszczają wprowadzenie takiego zastrzeżenia?
Udział w postępowaniu podmiotów z państw trzecich
Zgodnie z art. 16a ustawy Prawo zamówień publicznych w zakresie objętym Porozumieniem Światowej Organizacji Handlu w sprawie zamówień rządowych lub innymi umowami międzynarodowymi gwarantującymi na zasadzie wzajemności i równości dostęp do rynku zamówień publicznych, których stroną jest Unia Europejska, zamawiający zapewnia wykonawcom pochodzącym z państw trzecich będących stronami tego porozumienia lub tych umów międzynarodowych oraz robotom budowlanym, dostawom i usługom pochodzącym z tych państw takie samo traktowanie jak traktowanie wykonawców pochodzących z państw członkowskich Unii Europejskiej oraz robót budowlanych, dostaw i usług pochodzących z państw członkowskich Unii Europejskiej. Z art. 16b ust. 1 ustawy Prawo zamówień publicznych wynika, że wykonawcy z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych mogą ubiegać się o udzielenie zamówienia wyłącznie wówczas, gdy zamawiający wyraźnie dopuści taką możliwość w dokumentach zamówienia lub ogłoszeniu o zamówieniu.
Jak się wskazuje w doktrynie jakkolwiek ustawodawca przewidział generalną zasadę niedopuszczania podmiotów pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych do realizacji choćby części zamówienia, to powyższe ograniczenie nie znajduje zastosowania do oferowanych przez wykonawców robót budowlanych, dostaw i usług pochodzących z tych państw. W przypadku braku uregulowania tej materii przez zamawiającego w dokumentach zamówienia lub ogłoszeniu o zamówieniu produkty te mogą być oferowane na zasadach równych z produktami pochodzącymi np. z państw członkowskich Unii Europejskiej (A. Wiktorowski, Komentarz do art. 16a [w:] A. Gawrońska-Baran i in., Prawo zamówień publicznych. Komentarz aktualizowany, 2026, wersja el. LEX). W odniesieniu do produktów pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych nie działa zatem analogiczny mechanizm jak w przypadku wykonawców pochodzących z tych państw. Zamawiający chcąc ograniczyć możliwość oferowania produktów z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych musi wprost zastrzec to w dokumentach zamówienia. A jak na ten problem zapatruje się Krajowa Izba Odwoławcza?
Stanowisko KIO
Krajowa Izba Odwoławcza zajmowała się tym zagadnieniem w jednym z najnowszych orzeczeń z czerwca 2026 r. (wyrok KIO z dnia 23 czerwca 2026 r., sygn. KIO 2464/26), w którym to stwierdziła, że: „w ocenie Izby przepisy art. 16a i art. 16b ustawy Pzp nie stanowią wyjątku od ogólnej zasady równego traktowania wykonawców, ale to ograniczenie dostępu do rynku zamówień publicznych dla wykonawców z państw trzecich jest w nią immanentnie wpisane. Jak bowiem stwierdził unijny prawodawca zasada równego traktowania ma odnosić się wyłącznie do wykonawców z Unii Europejskiej. W konsekwencji, wbrew temu co odwołujący twierdzi, prawem każdej instytucji zamawiającej jest ograniczenie dostępu do zamówienia wykonawcom z państw trzecich, jak też oferującym towary, które pochodzą z państw trzecich, które nie są objęte ww. umową.
W ocenie składu orzekającego w sprawie treść przepisu (art. 16b ust. 2) nie pozostawia żadnych wątpliwości interpretacyjnych, tj. zamawiający może, w odniesieniu do wykonawców pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych lub robót budowlanych, dostaw i usług pochodzących z tych państw, określić warunki zamówienia mniej korzystne niż w odniesieniu do wykonawców pochodzących z państw, o których mowa w art. 16a, w tym także przewidzieć możliwość odrzucenia takich ofert. Powyższe tyczy się także robót budowlanych, dostaw i usług pochodzących z tych państw.
Takie rozwiązania, jak zastosował zamawiający w prowadzonym postępowaniu zostały zatem dopuszczone, a ich zastosowanie jest możliwe w świetle przepisów art. 16a i 16b ustawy Pzp”.
Warto przytoczyć „rozwiązanie”, do którego odnosi się Izba: „Na podstawie art. 16b ust. 2 ustawy Pzp, Zamawiający dopuszcza wyłącznie dostawę towarów, które pochodzą z państw-członków UE oraz państw, które są objęte Porozumieniem Światowej Organizacji Handlu w sprawie zamówień rządowych (GPA) lub innymi umowami międzynarodowymi gwarantującymi na zasadzie wzajemności i równości dostęp do rynku zamówień publicznych, których stroną jest Unia Europejska. Oferta na dostawę towarów, wykonanie robót budowalnych lub usług pochodzących z państwa niebędącego członkiem UE, GPA i państwa, które nie jest stroną ww. umów międzynarodowych, skutkować będzie odrzuceniem oferty na podstawie art. 226 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp”.
Uzasadnienie do projektu ustawy
Wskazówki interpretacyjne dotyczące art. 16b ustawy Prawo zamówień publicznych można odnaleźć również w uzasadnieniu do Rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych oraz ustawy o umowie koncesji na roboty budowlane (druk sejmowy nr 1302). Na stronie 10 uzasadnienia czytamy, że: „zamawiający w odniesieniu do wykonawców z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych lub odpowiednio do robót budowlanych, dostaw i usług pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych będzie mógł np.: określić, że nie dopuszcza ofert z udziałem robót budowlanych, dostaw lub usług pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych”.
Podsumowanie
Zagadnienie możliwości wykluczenia przy realizacji zamówienia produktów, które pochodzą z państw trzecich stanowi stosunkowo nowy problem. Z orzeczenia KIO, jak i uzasadnienia do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych wynika jednak, że dopuszczalne jest zastrzeżenie w dokumentach zamówienia postanowienia, zgodnie z którym zamawiający nie dopuszcza przy realizacji zamówienia produktów czy materiałów pochodzących z państw trzecich niebędących stronami umów międzynarodowych.
Bartłomiej Filipczak
radca prawny
───────────────────────────────────────────
Dziękujemy, że jesteś z nami.
Potrzebujesz wsparcia specjalistów z zakresu zamówień publicznych?
Skontaktuj się z nami poprzez formularz lub mailowo pod adresem kzp@kzp.net.pl
───────────────────────────────────────────
Niniejsze opracowanie nie może być wykorzystywane jako opinia prawna, w tym nie może służyć jako rekomendacja określonych działań, w szczególności w ramach działalności gospodarczej.
Zapraszamy również do obserwowania strony Kancelarii na Linkedin