Powstanie cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej uzależnione jest od trzech przesłanek: zdarzenia szkodzącego, wystąpienia szkody oraz związku przyczynowego pomiędzy tymi zdarzeniami. Przewidziana w art. 361 § 1 kc. konstrukcja normalnego (adekwatnego) związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem a szkodą, pozwala rozstrzygnąć, za jakie następstwa swojego działania lub zaniechania sprawca ponosi odpowiedzialność.
Badanie istnienia adekwatnego związku przyczynowego ma charakter dwustopniowy. Pierwszym krokiem jest ocena, czy pomiędzy badanymi zdarzeniami istnieje związek przyczynowy (test conditio sine qua non). Drugim – badanie, czy jest to związek o charakterze adekwatnym („normalny” związek przyczynowy).
Pierwszym etapem badania istnienia adekwatnego związku przyczynowego jest stwierdzenie istnienia między badanym zachowaniem a szkodą powiązania typu conditio sine qua non (tzw. test warunku koniecznego). Test conditio sine qua non pozwala wyeliminować zdarzenia, które na pewno nie stanowią przyczyny powstania szkody. W celu przeprowadzenia omawianego testu należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku braku badanego zdarzenia w łańcuchu przyczynowo-skutkowym wystąpiłaby szkoda. Jeśli pomiędzy badanymi zdarzeniami nie istnieje nawet powiązanie typu conditio sine qua non, nie może występować między nimi normalny (adekwatny) związek przyczynowy. Jednocześnie stwierdzenie, że szkoda powstałaby, nawet gdyby badana okoliczność nie wystąpiła, wyklucza uznanie tej okoliczności za wyłączną przyczynę szkody, nie wyklucza uznania tej okoliczności za przyczynę powiększenia szkody.
Stwierdzenie, że pomiędzy zachowaniem, zdarzeniem a powstaniem szkody istnieje związek przyczynowy typu conditio sine qua non, pozwala przejść do drugiego etapu, polegającego na badaniu, czy jest to związek przyczynowy normalny (adekwatny). Za normalne przyczyny powstania szkody uznaje się te przyczyny, które każdorazowo zwiększają możliwość (prawdopodobieństwo) wystąpienia badanego skutku. W orzecznictwie następstwo uznawane jest za „normalne”, jeśli „w danym układzie stosunków i warunków oraz w zwyczajnym biegu rzeczy, bez zaistnienia szczególnych okoliczności, szkoda jest zwykłym następstwem” tego zdarzenia. Aby stwierdzić, które następstwa mają charakter „normalny”, należy dokonać operacji generalizacji, polegającej na „oderwaniu” badanej przyczyny od konkretnego stanu faktycznego i dokonaniu jej generalizacji, a następnie rozważeniu, czy taka „generalna” przyczyna każdorazowo zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia badanego skutku. Sąd Najwyższy określił normalne następstwa jako obiektywnie normalne, typowe, przeciętne, oczekiwane w zwykłej kolejności rzeczy. Ocena powiązania między zdarzeniem sprawczym a następstwem dokonywana jest na podstawie wszelkich danych i informacji, jakimi dysponuje sąd w chwili orzekania
Mając na uwadze powyższe w tym miejscu podkreślić należy, że w polskim systemie prawnym ustawodawca przewidział dwie podstawowe postacie szkody: straty (damnum emergens) oraz utracone korzyści (lucrum cessans).
Straty i utracone korzyści rozgraniczane są w oparciu o kryterium czasowe ich wystąpienia.
Strata to zmniejszenie wartości majątku poszkodowanego, które nastąpiło do chwili zakończenia oddziaływania czynnika szkodzącego. Zaś utracone korzyści to zyski, jakie poszkodowany mógłby osiągnąć w przyszłości, gdyby nie wystąpiło zdarzenie sprawcze. Przedmiotem niniejszego artykuł jest zagadnienie możliwości dochodzenia odszkodowania z tytułu utraconych korzyści.
Utrata korzyści polega zaś na zmniejszeniu aktywów lub powiększeniu pasywów. Typowym przykładem utraconych korzyści jest niemożliwość uzyskania dochodu (wynagrodzenia, zysku z nieprzeprowadzonych transakcji), jaki osiągany był przed wystąpieniem zdarzenia sprawczego/szkodzącego.
Przedmiotem dalszych rozważań będzie szkoda w postaci utraconych korzyści.
Podstawowym problemem związanym z kompensacją utraconych korzyści jest kwestia prawdopodobieństwa ich osiągnięcia, wnioskowanie dotyczące wysokości lucrum cessans ma zawsze charakter hipotetyczny. Panuje zgoda co do tego, że powinno się tu brać pod uwagę tylko te korzyści, które z wysokim prawdopodobieństwem znalazłyby się w majątku poszkodowanego. Jeśli to prawdopodobieństwo jest niższe, występuje przypadek tzw. szkody ewentualnej (utraty szansy na uzyskanie korzyści), która nie podlega naprawieniu. W piśmiennictwie wskazuje się jednak, że na mocy wyjątkowych przepisów szkoda ewentualna może być objęta obowiązkiem odszkodowawczym (np. art. 444 § 2 k.c. i art. 446 § 3 k.c. ).
Ponadto z brakiem odpowiedzialności odszkodowawczej mamy do czynienia w sytuacji, gdy szkoda powstałaby także w przypadku zachowania zgodnego z prawem (spełnienia świadczenia w terminie, zachowania rzeczy dla siebie).
W orzecznictwie zwraca się uwagę, że zasądzenie odszkodowania za utracone korzyści uzależnione jest od wykazania przez poszkodowanego graniczącego z pewnością stopnia prawdopodobieństwa, że uzyskałby te korzyści.
Zgodnie z ogólnymi zasadami rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 KC), ciężar udowodnienia zaistnienia związku przyczynowego (zarówno jako przesłanki powstania odpowiedzialności, jak i w celu określenia wysokości odszkodowania) spoczywa na osobie, która żąda odszkodowania.
Wobec powyższego to podmiot dochodzący odszkodowania z tytułu utraconych korzyści musi wykazać w danym stanie faktycznym graniczący z pewnością stopień prawdopodobieństwa uzyskania korzyści, a więc przede wszystkim wykazać należytą staranność we własnym działaniu, która daje podstawy do uznania, że utracone korzyści z wysokim prawdopodobieństwem znalazłyby się w majątku poszkodowanego.
radca prawny
───────────────────────────────────────────
Dziękujemy, że jesteś z nami.
Potrzebujesz wsparcia specjalistów z zakresu zamówień publicznych?
Skontaktuj się z nami poprzez formularz lub mailowo pod adresem kzp@kzp.net.pl
Chcesz rozwinąć kompetencje i zdobyć praktyczną wiedzę z zakresu prawa?
Zapraszamy na szkolenia prowadzone przez naszych radców prawnych! Pełną ofertę wraz z terminami znajdziesz na stronie Kancelarii: https://www.grupakzp.pl/pl/edukacja/
───────────────────────────────────────────
Niniejsze opracowanie nie może być wykorzystywane jako opinia prawna, w tym nie może służyć jako rekomendacja określonych działań, w szczególności w ramach działalności gospodarczej.
Aby otrzymywać powiadomienia o nowych artykułach, zapisz się do naszego Newslettera.
Zapraszamy również do obserwowania strony Kancelarii na Linkedin